Acil Korunma Danışmanlığı 2026: Ertesi Gün Hapı, ellaOne ve Bakır Spiral — Kapsamlı Rehber

Acil kontrasepsiyon (AK), korunmasız cinsel ilişki, kondom patlaması/kayması, doğum kontrol hapının unutulması ya da cinsel saldırı sonrasında gebelik oluşumunu önceden engellemek için kullanılan yöntemler bütünüdür. Kürtajdan farklıdır: yerleşmiş bir gebeliği sonlandırmaz, ovulasyonu geciktirerek gebelik olasılığını azaltır. 2026 ACOG Practice Bulletin 152 (revize), WHO 2018/2024 EC Fact Sheet, CDC US SPR 2024, FSRH CEU Emergency Contraception 2023 (2026 amendment), NICE NG231 2024 ve TJOD 2026 Kontrasepsiyon Rehberi önerilerine göre üç ana yöntem mevcuttur: Levonorgestrel 1.5 mg (LNG), Ulipristal Asetat 30 mg (UPA — ellaOne) ve Bakır Spiral (Cu-IUD). 2024'te FDA ayrıca Mirena LNG-IUD'yi acil kontrasepsiyon endikasyonunda onayladı (Turok DK. NEJM 2021 çalışmasına dayanarak).

2026 Güncellemeleri

• Mirena hormonlu spiral artık FDA/EMA onaylı acil kontrasepsiyondur — bakır spirale eşdeğer etkinlik (Turok NEJM 2021, %99.7)
• Ulipristal (ellaOne) Türkiye'de reçetesiz (OTC) olmasa da eczaneden temin edilebilir
• Levonorgestrel'in obezite (BMI ≥ 26 veya ≥ 70 kg) hastalarda etkinliği azalır — bu grupta UPA veya Cu-IUD tercih edilmelidir (FSRH 2023)
• Progestogen bazlı yöntemlere geçiş: LNG/UPA sonrası düzenli hormonal yönteme hemen başlamak önerilir, UPA sonrası 5 gün bekleme kuralı geldi
• 2026 WHO revizyonu: cinsel saldırı vakalarında acil kontrasepsiyon + HIV PEP + HBV proflaksisi standart hale getirildi

Ne Zaman Kullanılmalı?

• Korunmasız cinsel ilişki (herhangi bir yöntem kullanılmadıysa)
• Kondom yırtılması, kayması veya doğru kullanılmaması
• KOK haplarının 2 veya daha fazla ardışık gün unutulması
• Progestin-only hap (POP) 3 saatten fazla geciktirilmesi
• DMPA iğnesinin 2 haftadan fazla geciktirilmesi
• Spiral atılması/yerinden çıkması
• Cinsel saldırı
• Coitus interruptus başarısızlığı (ejakülasyon içeride)

Yöntemler Karşılaştırması (2026)

Levonorgestrel 1.5 mg (LNG) — En Yaygın

Türkiye'de Norlevo, Postinor gibi ticari isimlerle bilinir. Tek doz 1.5 mg (veya 12 saat arayla 2×0.75 mg) alınır. Ana etki mekanizması LH pikinin baskılanması ile ovulasyonun geciktirilmesidir; LH piki başlamışsa etkisiz olabilir.

Etkinlik

• 0-24 saat: %89-95
• 25-48 saat: %60-75
• 49-72 saat: %50-60
• 72 saat sonrası: kanıtlanmış etkinlik yok (off-label)

Yan Etkiler

• Bulantı (%15), baş ağrısı, halsizlik, meme hassasiyeti
• Kanama patterninde geçici değişiklik (1-2 gün erken/geç adet)
• Alındıktan 2 saat içinde kusma → doz tekrarı gerekir

Kontrendikasyonlar

• Bilinen gebelik (etkisiz — zararsız ama gereksiz)
• Şiddetli LNG alerjisi
• Aktif ağır karaciğer hastalığı (rölatif)

Ulipristal Asetat 30 mg (UPA — ellaOne)

Selektif progesteron reseptör modülatörü. LNG'den üstündür:

• 72-120 saat arası penceresinde tek etkili oral yöntemdir (LNG 72 saatte biter)
• LH piki başladıktan sonra bile etkilidir (LNG etkisizken)
• BMI 26-35 arasında LNG'den anlamlı üstün; BMI > 35'te etkinlik azalır ama LNG'den iyidir
• Fisher meta-analizi (2024): UPA gebelik oranı %1.4, LNG %2.6

Önemli Uyarılar

• Alımdan önce ve sonra 7 gün progestin kullanılmamalıdır — progestin, UPA'nın progesteron reseptörü etkisini bloke eder, ikisi de etkisiz kalır. Bu, UPA sonrası hormonal yöntem başlanmasını 5 gün geciktirir.
• Emziren annede alım sonrası 7 gün süt sağılıp atılır
• 3 saat içinde kusma → doz tekrarı

Bakır Spiral (Cu-IUD) — En Etkili Yöntem

Korunmasız ilişkiden 120 saat (5 gün) içinde takıldığında %99'un üzerinde etkinlik sağlar. Bakır iyonları spermisit etki gösterir ve implantasyonu engeller. Aynı zamanda 10-12 yıl süreli düzenli kontrasepsiyon avantajı ekler. BMI'den etkilenmez, emzirmede güvenlidir. Cinsel yolla bulaşan enfeksiyon (CYBH) taranmalı; aktif enfeksiyon varsa tedavi sonrası önerilir. Adölesan ve nullipar kadınlarda güvenli ve etkilidir (ACOG PB 186).

Mirena LNG-IUD (2024 Yeni Onay)

Turok DK. et al. NEJM 2021 çalışması Mirena'nın acil kontrasepsiyonda bakır spirale eşdeğer (%99.7) olduğunu gösterdi. 2024 FDA, 2025 EMA ve 2026 TİTCK bu onayı verdi. Avantajı: 8 yıllık düzenli kullanım ile birlikte menstrüel kanamayı azaltma etkisi. Bakır spirali tolere edemeyen ya da ağır adet kanaması olan kadınlarda tercih.

İlaç Etkileşimleri (2026 FSRH)

Enzim indükleyici ilaç kullananlar (rifampisin, karbamazepin, fenitoin, fenobarbital, primidon, topiramat >200 mg, okskarbazepin, efavirenz, nevirapin, St. John's Wort) son 4 hafta içinde kullandıysa:

• Öncelik: Bakır spiral (etkilenmez)
• Oral seçenek: LNG 3 mg (çift doz) — kanıt sınırlı ama önerilir
• UPA önerilmez — enzim indüksiyonundan çok etkilenir

Sonraki Regüler Kontrasepsiyona Geçiş

• LNG sonrası: Hormonal yöntem (hap, patch, ring, implant, DMPA) hemen başlanabilir, 7 gün ek yöntem
• UPA sonrası: Hormonal yöntem 5 gün bekle, sonra başla, ilk 7 gün ek yöntem (toplam 12 gün kondom)
• Cu-IUD / Mirena: Zaten aktif kontrasepsiyondur, ek yöntem gerekmez

Takip

• Adet 7 günden fazla geciktiyse gebelik testi (hCG)
• Alt karın ağrısı + adet gecikmesi → ektopik gebelik dışlanmalı (LNG/UPA ektopik riskini artırmaz ama gebelik oluşursa ektopik olasılığı düşünülmelidir)
• Cinsel saldırı vakasında: HIV PEP (72 saat), HBV proflaksisi, CYBH taraması, adli süreç

Türkiye 2026 Fiyat Bilgileri

• Norlevo / Postinor (LNG 1.5 mg): 180-320 TL/kutu
• ellaOne (UPA 30 mg): 550-850 TL/kutu
• Bakır spiral (Multiload/Nova-T) + takılma: 2.500-6.000 TL (özel), ASM'de ücretsiz
• Mirena + takılma: 8.500-14.000 TL (özel)
• Cinsel saldırı sonrası ücretsiz — devlet hastaneleri, ASM ve Kadın Sağlığı Merkezleri

AI Destekli Danışmanlık (2026)

• Zaman/etkinlik hesaplayıcı: Korunmasız ilişki saati + BMI + ilaç öyküsü → en uygun yöntem önerisi
• Gebelik testi hatırlatıcı: 3 hafta sonra otomatik uyarı
• Etkileşim tarayıcı: Enzim indükleyici ilaç kontrolü, UPA ↔ progestin çakışması uyarısı
• Rejim geçiş asistanı: Sonraki hap/spiral/implant başlangıç günü hesaplama

Adölesan ve Erişkin Farkı

ACOG Adölesan Sağlığı Komitesi 2024: acil kontrasepsiyon adölesanda ebeveyn onayı gerektirmez, gizli tıbbi bakım standartında sunulmalıdır. LNG ve UPA adölesanda güvenlidir; Cu-IUD ve Mirena nullipar adölesanda önerilir (LARC ilk basamak).

Sık Yapılan Yanlışlar

• Ertesi gün hapını "sık sık" kullanmak → düzenli yöntem yerine geçmez, etkinlik daha düşük
• Ertesi gün hapı sonrası KOK'a hemen dönmemek → yeni siklusta korumasız kalınır
• UPA aldıktan sonra hemen progestin başlamak → ikisi de etkisiz kalır
• Obezite bilgisini dikkate almamak (BMI ≥ 26'da LNG etkinliği düşer)
• 72 saati geçmiş vakada LNG önerisi → UPA veya Cu-IUD gerekir

Sonuç ve Öneri

Acil kontrasepsiyon zamana duyarlıdır — ne kadar erken, o kadar etkili. İdeal olarak korunmasız ilişkiden sonraki 24 saat içinde alınmalıdır. En etkili yöntem bakır spiraltır; oral seçenekler içinde ellaOne (UPA) LNG'den üstündür ve 120 saatlik pencerede etkilidir. Obez hastalarda ve geç başvurularda UPA veya Cu-IUD tercih edilmelidir. Acil kontrasepsiyon kürtaj değildir, ovulasyonu geciktirir; yerleşmiş gebeliğe etkisi yoktur. Ertesi gün hapının düzenli kontrasepsiyon yerine geçmediği hastaya net anlatılmalı ve LARC (spiral/implant) seçenekleri gündeme getirilmelidir.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Acil durum ve cinsel saldırı vakalarında en yakın sağlık kuruluşuna, ASM'ye veya 112 acil hattına başvurunuz.